Çevrim İçi Makaleler

Kitap Tanıtımı
Geçmişten Günümüze Türkiyede Kadın Emeği
Kadın Emeğini Farklı Boyutlarıyla Düşünmek
Aslıcan Kalfa-TOPATEŞ*
Makal, Ahmet ve Toksöz, Gülay (der.) (2012), Geçmişten Günümüze Türkiye’de
Kadın Emeği, Ankara: Ankara Üniversitesi Yayınevi.
Kadın emeği konusu sosyal bilimlerde, 1970’li yıllardan itibaren sosyalist
feminist ve maddeci feministlerin çözümlemeleriyle ilerleyen bir çalışma alanı
olmuş, özellikle Lise Vogel, Susan Sontag, Heidi Hartmann, Eli Zaretsky,
Mariarosa Dalla Costa gibi feminist kuramcılar, kadının ev içi emeğinin
değersizleştirilmesiyle ilgili son derece değerli araştırmalar yapmışlardır. Birleşmiş
Milletler’in Kadın On Yılı olarak ilan ettiği 1975–1985 yılları arasında kadın
* Arş. Gör., A.Ü. Siyasal Bilgiler Fakültesi, Çalışma Ekonomisi ve Endüstri İlişkileri
Bölümü.
Kitap Tanıtımı
483
emeğiyle ilgili çalışmaların sayısı artmıştır. Türkiye’de ise kadın emeğiyle ilgili
çalışmaların öncesi var olmakla birlikte, bu konudaki araştırmalar özellikle 1980’li
yıllarda gelişen kadın hareketinin etkisiyle yapılmaya başlanmıştır. Türkiye’de sınırlı
düzeyde yapılmış kadın emeği çalışmalarına olan ilginin son yıllarda artması ve
kadın emeğiyle ilgili nitelikli araştırmaların çoğalması, konuyla ilgili bilgi birikiminin
sağlanması açısından son derece olumlu bir gelişmedir. Prof. Dr. Ahmet Makal ve
Prof. Dr. Gülay Toksöz’ün derledikleri “Geçmişten Günümüze Türkiye’de Kadın
Emeği” adlı kitap da, yer verdiği son derece özgün ve kapsamlı makalelerde, kadın
emeğini tarihsel, sosyal ve ekonomik boyutlarıyla ele almasıyla, son zamanlarda
Türkiye’de kadın emeği ile ilgili yapılmış çok değerli çalışmalardan biri. Kitap bu
yönüyle hem konuyla ilgilenen araştırmacılar, hem de kadın emeği konusunu genel
hatlarıyla ve farklı boyutlarıyla tanımak isteyenler için son derece yararlı bir kaynak.
Kitapta Prof. Dr. Nermin Abadan Unat, Prof. Dr. Yıldız Ecevit, Prof. Dr.
Ahmet Makal, Prof. Dr. Gülay Toksöz, Emekli BM ILO Türkiye Direktörü Gülay
Aslantepe, Prof. Dr. Ferhunde Özbay, Doç. Dr. İpek İlkakaracan, Prof. Dr. Şemsa
Özar, Prof. Dr. Belkıs Kümbetoğlu-Doç. Dr. İnci User-Yrd. Doç. Dr. Aylin
Akpınar, Prof. Dr. Mine Göğüş Tan-Doç. Dr. Özlem Şahin-Arş. Gör. Yalçın
Özdemir ve Prof. Dr. Gülay Günlük Şenesen’in makaleleri bulunuyor. Bu çalışma,
25 Ekim 2010 tarihinde Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi’nde, Ankara
Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Sosyal Politika Araştırma ve Uygulama
Merkezi ve Uluslararası Çalışma Örgütü tarafından düzenlenen, kadın emeği
alanında çalışan önemli araştırmacıların ve kadın çalışmaları alanının Türkiye’deki
önde gelen akademisyenlerinden Prof. Dr. Nermin Abadan Unat’ın katılımıyla
gerçekleşen “Geçmişten Günümüze Kadın Emeği” adlı konferansta sunulan
bildirilerin daha geniş kapsamlı makaleler haline getirilmesiyle oluşturuldu. Kadın
emeği çalışmaları alanına çok önemli katkılar yapan kitap, konunun farklı
boyutlarını ele alan, ilginç ve değerli çalışmalardan oluşuyor.
Kitapta yer alan araştırmalardan, Prof. Dr. Nermin Abadan-Unat’ın göç
konusuyla ilgili yaptığı engin çalışmalarının bir yansıması olan, “Türkiye’den Göç
Hareketleri ve Kadın Emeği” başlıklı makalesi 1950’li yıllardan itibaren Türkiye’den
başlayan emek göçünün zaman içindeki seyrinde, kadınların göç sürecinde ne
şekilde yer aldıklarını aktarır ve deneyimlerine ışık tutarken, Gülay Aslantepe’nin
“Kadın İstihdamının Artırılması ve ILO Sözleşmeleri” adlı makalesi Türkiye’de
kadın istihdamının artırılmasıyla ilgili olarak uygulanan politikaları ILO
Sözleşmeleri ekseninde yorumluyor. Prof. Dr. Şemsa Özar, “Türkiye’de 1980
Sonrası Dönemde Kadın Emeği ve İstihdamı Politikaları: Kadın Hareketi,
Sendikalar, Devlet ve İşveren Kuruluşları” başlıklı makalesinde günümüzde kadın
emeğini gündeme getiren siyasal aktörlerin 1980’den itibaren izledikleri politikaları
ve konuyla ilgili tutumlarını değerlendirirken Prof. Dr. Belkıs Kümbetoğlu, Doç.
Dr. İnci User ve Yrd. Doç. Dr. Aylin Akpınar “Gıda, Tekstil ve Hizmet
Sektörlerinde Kayıtdışı Çalışan Kadın İşçiler” başlıklı, ortak kaleme aldıkları
Kitap Tanıtımı
484
makalelerinde Türkiye’nin beş ilinde gerçekleştirdikleri bir alan araştırmasının
bulgularını okuyucuyla paylaşıyor ve kayıtdışı çalışan kadınların çalışma yaşamında
maruz kaldıkları birçok olumsuzluğu, ekonomik ve sosyal riskleri gözler önüne
seriyorlar. Yine çok yazarlı bir makale olan “Kadın Öğretmenler ve Toplumsal
Cinsiyet Eşitsizliklerinin Derslikte Yeniden Üretimi: Etnografik Bir Çalışma” adlı
araştırma, Prof. Dr. Mine Göğüş Tan, Doç. Dr. Özlem Şahin ve Arş. Gör. Yalçın
Özdemir tarafından kaleme alınmış. Tan, Şahin ve Özdemir, eğitim hayatında
toplumsal cinsiyete dayalı ilişkileri çözümlüyor ve bunu yaparken öğretmen ve
öğrenciler arasındaki ilişkilerin, eğitimin hiyerarşik ve toplumsal cinsiyete dayalı
özelliklerini nasıl yeniden ürettiğini ortaya koyuyorlar. Prof. Dr. Gülay Günlük
Şenesen’in çalışması ise “Üniversite Üst Yönetiminde Kadınların Konumu:
Türkiye’de 1990’lardan 2000’lere Ne Değişti?” başlıklı. Günlük Şenesen, Türkiye’de
kadınların üniversitede karşılaştıkları camdan tavanın, son yıllarda değişen kamu
yönetimi politikaları ve yükseköğretimde piyasalaşma çerçevesinde nasıl
kalınlaştığına dair çözümlemeleriyle birlikte, akademideki toplumsal cinsiyet
dinamiklerine dair zengin veriler sunuyor.
Kitabın en dikkat çekici noktası, kadın emeğini tarihsel bağlamda
değerlendiren, bu anlamda, konuyla ilgili Türkiye’de sınırlı olan yazına çok önemli
katkılar yapan makalelere yer vermesi. Bu çerçevede, Prof. Dr. Ahmet Makal ve
Prof. Dr. Ferhunde Özbay’ın araştırmaları burada muhakkak anılmalı. Makal
“Türkiye’de Kadın Emeğinin Tarihsel Kökenleri: 1920–1960” başlıklı makalesinde,
uzun zamandır yaptığı emek tarihi çalışmalarının ışığında, konunun üzerinde çok
fazla durulmayan kadın boyutunu son derece titiz ve kapsamlı bir şekilde ele alıyor.
Makale, Batı ülkelerine göre daha geç sanayileşen Osmanlı İmparatorluğu’ndaki
sınaî üretimde, tahmin edildiğinin aksine önemli oranda bulunan kadın işçilerin,
erkek işçilerle olan çok boyutlu farklılıklarını gözler önüne sererek o dönemki sınai
ücretli emeğin yapısını cinsiyete dayalı değişkenlikleriyle, bütünlüklü bir şekilde
kavramamızı sağlıyor. Makale 1920–1960 yılları arasında, Türkiye’de kadın
emeğinin tarihsel kökenlerini, Osmanlı İmparatorluğu’ndan devralınan miras
ışığında derinlikli bir biçimde çözümlerken, Osmanlı döneminde kadın emeğinin
evlerden atölyelere, atölyelerden fabrikalara nasıl geçtiğini ve Cumhuriyet
döneminde Türkiye’de kadın emeğinin nasıl bir niteliksel ve niceliksel yapıya
kavuştuğunu, kadın işçilerin çalışma koşullarını, hukuksal boyutlarını da ele alarak,
ayrıntılı bir şekilde aktarıyor; ayrıca kadınların sendikal örgütlenme deneyimlerine
de yer veriyor.
Yine kadın emeğinin tarihsel boyutlarına yer veren bir makale olan Prof. Dr.
Ferhunde Özbay’ın araştırması, ücretli ya da ücretsiz olsun, her zaman kadınlara
layık olarak görülen ve değersizleştirilen ev emeğinde çalıştırılan farklı statülerdeki
kadınları, Osmanlı İmparatorluğu döneminden itibaren ele alarak, sırasıyla köle,
evlatlık, hizmetçi, mürebbiye; gündelikçi, göçmen kadın işçi gibi farklı kategoriler
arasında var olan ancak şimdiye kadar pek de fark edilmeyen süreklilikleri ve
Kitap Tanıtımı
485
geçişlilikleri görmemize olanak tanıyarak, bu sürekliliğin ne kadar ilginç bir niteliğe
sahip olduğunu kavramamızı sağlıyor. Özbay bu kategorileri, benzerlikleriyle
olduğu kadar farklılıklarıyla da ele alıyor. Yazarın belki de en değerli katkısı,
Türkiye’de daha önce çalışılmamış, kadın emeği çalışmalarının özellikle tarihsel
boyutu açısından son derece önemli ancak görünmezliğini korumuş ve zaman
içinde kaybolmaya yüz tutmuş bir niteliğe sahip olan evlatlık kategorisini derin bir
biçimde çözümlemesi. Hakkında Türkiye’de sınırlı sayıda bilgi bulunduğu ve artık
ev emeğinde fazla kullanılmayan bir emek biçimi olduğu için veri toplaması son
derece zor olan bu kategoriyle ilgili bilgileri açığa çıkarmak için Özbay, sözlü tarih
çalışmalarına da başvurmuş. Araştırmacı aynı zamanda, istatistikî ve yazılı
kaynakların sınırlılığının yarattığı sıkıntıyı aşmak için, o dönemki ev emeği ilişkilerini
yansıtan edebiyat kaynaklarının zenginliklerini, son derece ustalıkla kullanmış.
Özbay’ın izlediği bu yöntem, edebiyatın sosyal bilimlerde, özellikle tarih çalışmaları
açısından ne kadar zengin malzemeler sağlayabileceğini göstermesi ve araştırma
konusunu edebiyatçıların kavrayışıyla da anlamamız açısından son derece önemli.
Bu ilginç araştırma, konu üzerine çok daha derinlikli ve ev emeğini bahsi geçen
farklı kategorileri de içerecek şekilde ele alacak başka araştırmaların yapılmasını
teşvik eden bir niteliğe sahip. Hem Makal’ın hem de Özbay’ın makalelerinde kadın
emeği söz konusu olduğunda Osmanlı İmparatorluğu ile Cumhuriyet dönemi
arasındaki süreklilikler göze çarpıyor.
Prof. Dr. Yıldız Ecevit’in makalesi, kadınların işgücüne katılım oranları ve
kadın özgürleşmesi önündeki en büyük engellerden biri olan çocuk bakım
hizmetlerinin Türkiye’deki kurumsallaşma düzeyini ve niteliğini, farklı boyutlarıyla
ve “kamusal eğitim” ve “iş ve aileyi uzlaştırma” olmak üzere iki temel paradigma
ekseninde ele alıyor. Ecevit, bakım hizmetlerinin Türkiye’de kurumsallaşmasının
zayıflık derecesini tartışırken eleştirel bir çözümleme sunuyor ve konunun
nedenlerini tartışıyor. Ecevit’in temel iddiası Türkiye’de bakım hizmetlerinin özel
alanda görülmesi gereken bir aile işi olarak bugüne geldiği ve özel alanda bakım
hizmetlerinin bir “kadın ağı” tarafından sunulur olduğudur. Ecevit çocuk bakımı ve
erken çocukluk eğitimi hizmetinin Türkiye’deki tarihsel birikimini ayrıntılı ve
kapsamlı bir şekilde aktarmasıyla bu alandaki bilgilerin sistematik bir şekilde bir
araya getirilmesini sağlamış. Yazar çocuk bakımı hizmetleri ve erken çocukluk
eğitimiyle ilgili, 1980’lerden itibaren izlenen neoliberal politikalarla yaşanan
paradigma değişiminin nedenlerini tartışarak, kadınların işgücüne katılım
oranlarının düşüklüğünün hem hizmetlerin kurumsallaşamamasının nedeni, hem de
sonucu olduğunu; kadınların işgücüne katılımları ile çocuk bakım hizmetlerinin
birbirleriyle ne kadar yakın bir ilişkisellik içinde bulunduklarını fark etmemizi
sağlarken, kadın odaklı istihdam politikalarında bakım hizmetlerinin
kurumsallaşmasının, öncelikli olarak gerçekleştirilmesi gerekli hedeflerden biri
olduğunu düşündürtüyor. Ecevit’in makalesi, politika yapıcıların da bu konuyla ilgili
farkındalıklarının artması için muhakkak okunması gereken bir kaynak.
Kitap Tanıtımı
486
Kitabın iktisadi boyutunu, Doç. Dr. İpek İlkkaracan ve Prof. Dr. Gülay
Toksöz’ün makaleleri oluşturuyor. “Feminist Politik İktisat ve Kurumsal İktisat
Çerçevesinde Türkiye’de Kadın İstihdam Sorununa Farklı bir Yaklaşım” başlıklı
makalesinde Doç. Dr. İpek İlkkaracan, kadınların işgücüne katılım oranlarıyla ilgili
var olan sorunların nedenleri üzerine ve bu sorunları çözmek üzere geliştirilen farklı
yaklaşımlara dair bilgiler sunmanın yanı sıra soruna yönelik kendi geliştirdiği model
ekseninde bir çözümleme de yapmaktadır. Prof. Dr. Gülay Toksöz ise, kalkınma ve
kadın ile ilgili yaptığı araştırmasında, gelişmekte olan ülkelerdeki kalkınma
stratejileriyle kadın işgücüne olan talep arasındaki ilişkileri irdeleyerek Doğu Asya,
Ortadoğu ve Kuzey Afrika gibi dünyanın farklı bölgelerinde kadın emeğinin
kullanımıyla kalkınma arasındaki ilişkiselliği, benzerlikleri ve zıtlıkları bağlamında
ele alarak kadın emeğinin makro-ekonomik yörüngesine dair çok değerli bilgiler
sunmaktadır. Bu noktada Türkiye’deki duruma inceleme konusu olarak yer veren
Toksöz, Türkiye’nin sanayileşme serüveninde, Cumhuriyet döneminden itibaren
izlenen farklı stratejiler ve daha sonra uluslararası işbölümünde Türkiye’nin
konumu bağlamında kadın emeğinin kalkınmada ne şekilde yer aldığını tartışıyor.
Bu çerçevede Türkiye’de kadın emeği ve kalkınma ilişkisi ele alınırken 1930’lardan
itibaren izlenen ithal ikameci sanayileşme politikalarının 2. Dünya Savaşı sonrasında
yaşanan ekonomik dışa açılmayla yaşadığı dönüşüm, 1960–1980 yılları arasında
izlenen planlı kalkınma politikaları ve 1980’lerde izlenen ihracata dayalı sanayileşme
politikaları dönemine doğru yaşanan hızlı geçiş gibi temel noktalar, sistematik bir
şekilde ele alınıyor. Araştırmada, tüm bu süreçte kadınların işgücüne katılımı ile
ilgili sınırlılıkların patriarkal sistem ve kapitalizmin işbirliği koşullarında Türkiye’de
nasıl kökleştiği ve 1980 sonrasında izlenen politikalarla da kadın istihdamına
yönelik somut önlemlerin alınmamasıyla işgücüne sınırlı katılım sorununun
devamlılığına dair ayrıntılı bilgiler ve işgücüne katılım oranlarının artırılması için ne
gibi önlemlerin alınması gerekliliğine dair, politika yapıcılara yönelik öneriler de yer
alıyor.
Bu araştırma, Türkiye’de konuyla ilgili yazına son derece önemli ve değerli
bir katkı yapmasıyla gerçekten dikkat çekici. Ayrıca, kadın emeğine dair ilginç
çalışma alanlarına yer vermesine koşut olarak kadın emeğiyle ilgili nitelikli
araştırmaların yapılmasını fazlasıyla teşvik eden bir niteliğe de sahip.